documentarist 2015: V. gun

Müzeler ve sanat tarihi hakkında bir filmden sıkıcı olması beklenir. Festivalde Ulusal Galeri'yi kaçırmıştık. Bu iyi oldu. Film Viyana'daki Kraliyet müzesininin koleksiyonlarının yenilenmesini takip ederken, sanat eserinin teşhir ve tedavülüne, üretim ve metalaşmasına dair süreçleri de hiç büyük laflar etmeden tartışmaya açıyor. Filmde hiç sanat tarihçisi yok, kimse kameraya konuşmuyor, kamera usulca yöneticileri, restoratörleri, eksperleri, koleksiyonerleri, yerleştiricileri takip ediyor. Hatta kimi zaman ondan bile imtina ederek, Haneke filmlerinden aşina olduğumuz mesafeli bir pozisyona yerleşip öylece seyrediyor. Festivalde launch yaparken ilk kez saatime bakmadığım, öylesine kaptırdığım ilk film bu oldu açıkçası. Belgesellerin ciddi bir kısmında var olan ritim sorununu hiç yaşatmayan, üstelik doğru düzgün bir metni bile olmayan -meselesi değil!- bir film.
Bunun arkasında da ince bir zanaat yatıyor. İlginçlik peşinde koşan, temasının orjinalliğine yaslanan filmler bir süre sonra sıkıcılaşırlar, zira bir nesnenin ilginçliğinin de sıkıcılaştığı bir an gelir. Fakat nesnelere eğer yeterince ve doğru açıdan yaklaşmayı başarırsanız, orada resim boyut değiştirir. Her maddenin aynı elektron parçacıklarından mürekkep olması gibi burada da ayrı bir katman açılır, nesne ve özneler mevcut anlamlarından başka katman ve düzlemlere konuşmaya başlıyorlar. Burada da sanat tarihiyle başlar gibi gözüken bir tartışma sanat eserinin üretiminden zaman ve mekana dair başka katmanlara doğru açılmaya devam ediyor.



Geyrhalter üzerine yorum yapmak haddimize değil. Film tek kelimeyle epik. Buyurun.



Nezihe'nin Baharı son derece klişe modern Batı'da geleneklerinden kurtularak özgürleşen Doğu'lu Müslüman göçmen kadın filmi. Fakat ilerledikçe tartışması buradan çıkarak Hollanda sosyal hizmetler sistemi üzerine sert bir kritiğe yöneliyor. Gençleri topluma kazandırma, aileleri eğitme, ıslah etme vb misyonlarla devletin biyopolitikalarının icra tekniklerini hedef tahtasına oturtan film, aradaki sömürgeci bağları çok ima etmese de seyirciye buna ifşa etmek için yeterli bağları sunmayı başarıyor. Emancipation anlatısı sıkıcı olsa da Avrupalı refah devleti geyiğinin iç yüzüne dair sıkı kritikleri filmi kıymetli kılıyor.



Aslında System of a Down'dan ziyade Ermeni soykırımı hakkında yapılmış bir belgesel. SOAD filmin kurgu numarası olmuş. Temel tezi ise Ermeni soykırımı tanınsa ve vaktinde müdahale edilseydi Holokost ve sonrasının yaşanmayacağı. Buradan da emperyal devletlerin çıkarlarının insan hakları söylemine nasıl galebe çaldığına dair sıkı eleştiriler geliyor. Film çok klişe Amerikan televizyon belgeseli ve 10 yıl önce üretilmiş. Ajit prop dozu fazla olsa da soykırımı uğrayanları salt Ermeni halkından ibaret görmemesi takdire şayan ve ufuk açıcı.

Read more

documentarist 2015: IV. gun

Eşik Stefan Jarl'ın finans kapitalizminin İsveç'teki sosyal adalet rejimini nasıl çökerttiğine dair bir film. Tezleri iyi ama konuşan kafalar biraz sıkıcı.



Chris Stenger'in mezuniyet filmi, annesi ile kendisi üzerine bir ufak kadınlık hikayesi. Bayağı etkileyici, kendini mercek altına almaktan kaçmayan, son kertede ufak sürprizleriyle daha varoluşsal tartışmaları da çağıran kompakt bir film. Sevdik, feminist ablalar kaçırmasın.



Sume Grönland dilin plak çıkaran ilk rock grubuymuş. Grönland topraklarında, Danimarka kraliyeti tarafından asimilasyona uğrayan Grönland halkının dilinin ve ulusal kimliğinin yansıması olan, adeta Grönland'ın Koma Azad'ı sayılabilecek bir grup. Neredeyse 35 yıl sonra dönüp geriye bakarken bir halkın asimilasyona uğraması, dilinin ve kültürünün imhası ne demek görüyorsunuz. Belki Kürdistan'daki kadar kanlı değil ama gene de acıtıcı. Sevdik bu abileri.



Ya bu müzik belgeselleri hep mi böyle oluyor ama galiba bu hümanizm işlerine girince mevzu buralarda bitiyor. Film esasen 1001 Gece Masalları üzerinden hikaye anlatma pratiklerine odaklanıyor ve günümüz Ortadoğusunda bunun politik işlevlerini takip ediyor. Teoride böyle ama pratikte vasat bir anlatım, kötü kurgu, kötü karakterler ve özensiz reji hantal bir kolajdan öteye geçmiyor. Gezi ve Tahrir, Cem Mansur'un Gençlik Orkestrası ile Kahire'de bağımsız bir tiyatro, bitik Mısırlı sanatçılar filan vasat bir hikaye koyuyor ortaya. Ersin Çelik'in Lice Defteri buna bin basar mesela yahut bizim Were Denge Min. Olmayınca olmuyor yani.



Mısır devrimini hep belirli bir pencereden gördük ve seyrettik. Suriye kıyamında olduğu gibi Mısır'da da AKP iktidarının iç ve dış politikasının çerçevesi, imaj ve söylemlerde belirleyici oldu. Kelebeğin İzi Tahrir'de devriminin ardından İhvan rejiminin orduyla işbirliği ve devrimin kendi çocuklarını yerken, bir avuç insanın da nasıl hala umutla adalet için mücadeleye devam ettiğinin hikayesi. Mina Daniel hakkında bir balad belki de. Ve tarih ne kadar ayni, baskıcı rejimler ne kadar benzer, herşey ne kadar acıyla dolu. Muhammed Mursi'nin idam cezasına çarptırıldığı gün, onun rejimi altında ordu tarafından katledilen bir insanın hikayesini seyretmek ilginçti. Necati Sönmez'e de bilvesile bu film için teşekkürler...

Read more

documentarist 2015: III. gun

THE LOOK OF SILENCE [Theatrical trailer] - In theaters July 17th from Drafthouse Films on Vimeo.

Güne Joshua Oppenheimer'in Sessizliğin Bakışı ile başladık. Gerisi iflah olmadı zaten. Reyiz bu filmde, Endonezya'da Suharto diktatörlüğü sırasında katledilen milyonlardan birini Ramli'yi arayan erkek kardeşi gözlükçü Adi'nin hikayesini anlatıyor. Tabii ki salt onun değil, 65-66 arasında yaşanan ve doğru dürüst tarihi bile yazılmayan, faillerinin hala muktedir olduğu bir soykırımın da hikayesini anlatıyor. Film inanılmaz. Adi, Öldürme Eylemi'nden aşina olduğumuz katillerle mülakatlar yaparken herkes o kadar sakin ki insan kafayı yiyor. Kafayı yemeyenler ise öldürdükleri kurbanların kanlarını içerek (temsili değil) akıl sağlıklarını koruyan paramiliterler, yahut dini bütün Endonezyalı köylüler. Filmdeki katillerin dilinden pelesenk olmayan antikomünist söylemin nasıl bir illet olduğu, ABD eliyle Karadeniz'in köylerinden Sumatra'nın dağlarına tüm dünyaya nasıl yayıldığı, her yerde nasıl aynı "dinsiz" edebiyatıyla meşrulaştırıldığı da ayrı bir ibret vesikası. Filmin en çarpıcı tarafı kimsenin hatırlamak istemeyişi, adeta yaranın kabuk tutmasına duacı olmaları. Zira burada kurbanlar kaybeden tarafta yer alıyor. Onları hatırlamak demek, katillerin açıkça telaffuz ettiği gibi katliamların tekrarlanması demek. Katillerin bu apaçıklığı, herhangi bir türden pişmanlığa meyletmeyişi, ölenlerin hesabını sormak bir yana, onları hatırlayan, sağ ve artakalanların dahi var olmayışı Endonezya'da yaşanan soykırımı daha da başka bir hale getiriyor. Film üzerine aklıma epey geliyor ama şimdilik kısa kesiyorum. 



Alaine Robbe Grillet'nin karısı, aynı zamanda Fransanın meşhur sahibelerinden olan Catherine Robbe Grillet üzerine bu film, ilk bakışta sado-mazo geyiği gibi gözükse de esasen arzular, kadınlık ve sahiplik hakkında sıkı metinlerden oluşan bir tartışma. Filmin drama kısımlarının estetiği epey başarılıyken röportajlardaki çiğlik ilginç bir kopukluk oluşturuyor. Hikaye beni çok sarmasa da bodyciler, queerler, ablalar seyretsinler derim.




Dünya Etrafında 50 Konser Amsterdam'da bulunan Kraliyet Senfoni Orkestrası'nın dünya turnesine eşlik eden son derece çirkin bir film. Filmin çirkinliği, klasik müzik ve orkestradaki aydınlanmacı, hümanist ve emperyal tonların belirgin bir şekilde turnedeki karakterlere sirayet etmesi ve filmin St. Petersburg'da rezil bir anti-Stalinizmle sona ermesi. Geçtiğimiz aylarda bizi hayalkırıklığına uğratan Feher Isten'deki gibi aptal bir müzik hümanizmi, 3. Dünya filantropizmi, dikta eleştirisi ile film mide bulandırıcı bir hal oluyor. Orkestra tarafından sipariş ve finanse edilen filmin sahibinin sesi olması doğal ama festival bulunması ofsayt olmuş, üzdü.



Johannes abi zaten deneyselciymiş, film de Chris Marker kafası, sıkı bir 16 mm estetiği, devasa bir kolaj. Metin tabii o kadar başarılı değil, insan Patagonya çöllerinde bir Guzman saygı duruşu bekliyor ama boşuna. Bununla beraber Gezi'den Şili'ye ilginç kıssalar toparlamış. Marker sevenler bunu da sever diyorum.

Read more

documentarist 2015: II. gun

Stefan Jarl ile güne başladık. Açıkçası biraz apokaliptik, duyarcı bir film, fakat kimyasal kuşatılmışlık ve insan türünün biyolojik evrimine dair tezleriyle film dikkat çekiciydi. Özellikle yaygın kullanılan kimi kimyasalların (alev geciktirici, su kaydırıcı, plastik yumuşatıcı vb) biyogenital fonksiyonlara, hormon rejimlerine etkisi, cinsiyet mutasyonları gibi fantastik sonuçları açısından dikkat çekiciydi. Epey ticari tv belgeseli havası sıksa da kendini seyrettiren bir yapım.



Klasik belgesel anlatısının epey dışında, Gaspar Noe kafasıyla, üst sesiyle tripten tribe koşan, yer yer Ghosts of Cite Soleil tedirginliği yaşatan aşırı pornografik kamerasıyla bir mülteci dramı. Estetik yaklaşımındaki özgünlük, filmin tartışmasındaki eksikliği gölgelese de sömürgecilik tarihinden bağımsız mültecilik anlatıları benim için pek heyecan verici değil. Yine de ilginç film



Eichman yargılamalarından sonra kameranın pek çok kez mahkeme salonlarına girdiğine tanıklık ettik. Bu sefer soykırıma maruz kalanlar ise Çingeneler. Film Avrupa'nın tamamında artan, Doğu'sunda ise Çingenelere yönelen ırkçı saldırılarına faillerinden dördünün yaklaşık 3 yıl süren yargılamalarına tanıklık ediyor. Neredeyse tamamı mahkeme salonunda geçen -keşke dış çekimler hiç olmasaymış- film iyi bir kurgu ve sıkı kamera takipleriyle adeta bir polisiye gerilim kurgusuyla yargının bütün gerilimini, hukukun dehlizlerini, suçun, suçlunun ve adaletin tesisini tartışmaya açmayı başarıyor. Son derece dürüst ve başarılı bir çalışma, kaçırmamak lazım.

Ett känsligare universum trailer from Lisa Partby on Vimeo.

Günün son filmi 80'lerin meşhur İsveçli kadın punk grubu Tant Strul solisti Kajsa Grytt üzerine bir porte. Yaşlı bir punkçının kadınlık, sanatçılık ve kendini ortaya koyma deneyimlerinde gezinen film, dürüst bir sanatçı portresi ortaya koymanın yanı sıra yaşlanmak ve kadınlık deneyimleri üzerine de ilginç gözlemlerde bulunuyor.

Read more

documentarist 2015 güncesi: I. gun

Yılın en güzel zamanları, filmden çıkıp filme girdiğimiz, imajların imajlara super-impose eylediği vakitler. Bu yıl de tek sermayemiz emeğimizle documentarist ekibine destek olmaya gayret ediyoruz. Yine sıkı filimler ve yine boş salonlar. Ses Tiyatrosu'nun epik salonunda tek bir seyirciye, sevgili Eytan İpeker'e 3 saatlik bir Geyrhalter destanının 1576 satırlık altyazısını tek tek bastım. Demek ki festivalmiş, sansürmüş, Emek Sineması'ymış bunlar biraz tatavacılıkmış. Filim seyretmiycekseniz siktirin gidin, kalabalık yapmayın ortalıkta.

Bu yıl iyi nükleer belgeselleri var. Stefan Jarl abimiz İsveç'in epey Kuzey'inde, Avrupanın taşrasında, modernliğin ücra kıyılarında ren geyiği çobanlığı yapan Laponların Çernobil'in radyoaktif bulutlarının sürüleri zehirlemesiyle değişmek zorunda kalan hayatlarını takip ediyor. Epik bir pastoralite, endüstriyel hayata, evcilleştirilmemiş kırsaldan kente sürülmek zorundan kalan insanlar, tabiat, eşya ve hayatın kendisi. İlk başta bir Mustafa Kutlu romantizmine meyl etse de film sonrasında kapitalizme, endüstriyel hayata sert aparkatlar savuruyor. Belgesel estetiğinden beklenmeyecek imgeler filmin bambaşka bir seviyeye taşıyor. Müzikleri ayrıca çok iyi. Filmin Pazartesi akşamı 8'de Kadıköy'de bir seansı daha var. Kıçınızı kaldırın, gidip seyredin.



Nikolaus Geyrhalter abimiz bu sene festivalin retrospektifinde. Az filmi gösteriliyor ama kafidir. Unser Taeglich Brot efsanesiyle biliyorduk ama Über die Jahran çok acayip bir film. 3 saatlik bir modern çağ epiği, bir çöküş, bir fetret filmi. Avusturya'nın Waldviertel bölgesinde 150 yıllık bir dokuma fabrikasının 2004'te topu dikmesinin ardından fabrikanın patronu dahil 7 çalışanının hayatlarını 10 yıl boyunca takip ediyor. Halihazırda orta yaşlarını geçkin çalışanlar, iflasın ardından kronik bir işsizlik sürecine giriyorlar. Sekreter kadın dışında bir dikiş tutturan olmuyor, o da oğlunu trafik kazasında kaybediyor. Bu arada patron ölüyor. İletişim kabiliyetleri düşük ve görece vasıfsız diğerleri de iş kurumunun kendilerini oradan oraya süründürmesiyle cebelleşirken bir yandan da hayata tutunmaya çalışıyorlar.

Filmin ilk örtüsünde bunlar yer alsa da arkasında cayır cayır kapitalizmin, işin ve sınıfının tarihi var. Yaşlanıp kemale eren, taltif edilmek ve itibar görmek yerine bir kenara atılan bu insanlar da bu gayrı-makbul tarihin özneleri ve nesneleri. Kapitalizmin zamansallığı, o zamansallığın kapsamı ve dışı filmin perdeye yansıttığı meselelerin başında geliyor. İnsan hayatının evreleri, toplumsallığın buradaki belirleyiciliği filmde apaçık bir şekilde zuhur ediyor. Nihayetinde zaman duygusunun, geçmişin, iyi ve kötü yılların insanda bıraktığı izlerin ağırlığı filmin sonunda iyice seyircinin üzerine çöküyor, salt onun değil yönetmenin de. Bu seansı sadece Eytan seyretti. Çarşamba akşamı Fransız Kültür Merkezi'nde bir seans daha var. Gidin görün ibret alın gençler derim.

Read more

İki Gün Bir Gece ve sonrası...

önce kaza, sonra set derken neredeyse 6 aydır salonlardan uzak kalmışız. döner dönmez vurduk kendimizi karanlık dergahımıza. seyreyleyelim hayal perdesini...



Dardenne biraderlerin kararında bir işçi sınıfı güzellemesi olan İki Gün Bir Gece neoliberal düzende sınıfdaşlarıyla kazançları arasında bir tercihe zorlanan küçük bir atölyenin on iki işçisiyle, depresyon tedafisinden yeni çıkmış, evli ve iki çocuk annesi ve ev kredisinin borçlusu Sandra'nın hikayesini anlatıyor, tabii her Dardenne hikayesinde olduğu gibi insanı gerim gerim geren dramatik bir gerilimle. Sandra'nın hali hakikaten harap, yaşamaya mecali yok, kocası zar zor onu ayakta tutuyor, ama işte bir gayret cuma'dan pazartesi sabahına kadar kapı kapı gezip iş arkadaşlarını alacakları 1000 euro ikramiye yerine, onun işte kalmasını tercihe ikna etmeye çalışıyor. işinden olmamak için adeta vicdan sömürüsü yapmak, hepsi de gayet bu ikramiyeye ihtiyaç duyan arkadaşlarını fedakarlık yapmaya zorlamak zorundadır. başka bir ihtimal yok mudur, fedakarlığı neden işçiler değil de işveren yapmaz? Dardenne biraderler 12 plan sekans monologa yaslanan bu nefis hikayede işçi sınıfının kavgasının salt ekonomik çıkar için değil, belirli bir haysiyet ve onur için de verildiğine dikkat çekerken, finalde Sandra'nın olanca imkansızlığına, ümitsiz durumuna karşı yaptığı ahlaki tercihle dramatik ve edilgen bir karakterden kurucu bir faile dönüşmesiyle bir kıvılcım yakmayı da başarıyorlar. Kırmızı Bisikletli Çocuk'tan sonra belki de en iyimser Dardenne filmi diyebiliriz İki Gün Bir Gece İçin. Oldukça karamsar bir tabloyla başlayıp adeta metafizik bir iyimserlikle biten, İran sinemasından aşina olduğumuz, esasen toplumcu (büyülü) gerçekçi sinemadan hiç de yabancısı olmadığımız güçlü bir metafizik duygusuyla bizi mücadelenin ihtimaline çağırıyor. Mesele sadece ekmek davası değil, onur ve haysiyet meseledir diyor...



İlyas Salman'ın oyunculuğunu meraktan, biraz da hemşehricilikten gittim Mısır Adası'na, beklediğimden iyi, ama totalde vasat bir film. Making of nation state derslerinde case olarak okutulabilecek bütün klişelere sahip, bilge ihtiyat, toprak, bayrak, genç kadın ve bilimum fallik imgelerle akıyor. Gürcü-Abhaz çatışmasının ortasında bir ada, ihtiyar dede ile körpecik torunu, sıfırdan bir kulübe inşa eder, mısır yetiştirirler. Manasız kamera hareketleri, abartılı müzik kullanımı, olmasa hiçbir şey kaybettirmeyecek diyaloglar filmi hantallaştırıyor. Yine de film mısır tarlasının, akıp gidenin ırmağın, bulutların hürmetine kendini seyrettiriyor.



Pirjo Honkasalo, kişisel tarihimde kıymeti olan bir kadın, yönetmen. Yıllar önce henüz sinemaya yeni başlamışken festivalde Melankolinin Üç Odası belgeselini seyretmiş, kendime vazife çıkarıp Kafkas-Çeçen Dayanışma Vakfı adına (tabii ki vakıfla ne bağım, ne de öyle bir yetkim vardı) filmin kültürel haklarını almış, üstüne olmayan İngilizcemle altyazısını yapmış, Final Cut bilmezken altyazılı Dvix ile yapıp vakfa kopyalarını götürmüştüm. Bana kalırsa muhteşem bir iş yapmış, Çeçen özgürlük davasının kültürel propaganda ayağına önemli bir katkı sunmuştum ama benim 16 yaşımda akıl ettiğimi vakıf yöneticilerinin pek umursadığını sanmıyorum. Neyse, İstanbul Modern'in Oscarın Yabancıları programında Pirjo ablanın adını görünce saygıda kusur etmedim, hiç düşünmeden gittim filme. Şansıma perşembe günleri filmler de beleşeymiş. Beton, Pirkko Saisio'nun aynı adlı romanından sinemaya uyarlanan, grotesk bir gençlik filmi. Epey karanlık atmosferi, siyah-beyaz sinematografisi, otantik Kuzey soğukluğuyla iç bunaltan bir film. Kuzeyli coming-of-age / teenage hikayelerinden gına gelmiş olsa da filmin atmosferinin etkisi, Pirjo ablamızın Kafkas davasına emeğiyle seyrettik, pişman olmadık.

Haftaya kısmetse;

Andrei Zvyagintsev reyizden Leviathan


Seneye damgasını vuran Macar filmi Beyaz Tanrı



Ve 3. Dalga kahve çılgınlığı hakkına epey iyi prodükte edilmiş bir belgesel

Read more

Gazze Şeridi

II. İntifada henüz başladığında ortaokuldaydım. Politik bilinçlenmem ve akil baliğ olarak sokakla tanışmam da o zamanlarda oldu. James Longley'in Gazze Şeridi belgeseli, seyrettiğimde beni derinden etkileyen bir filmdi. Festivale gelmişti yönetmeni. Sonrasında tanışmış ve filmin gösterimi için aracılık etmiş, dolaşımını sağlamıştım. III. İntifada'nın eşiğinde hafızayı tazelemek iyi geldi.

Read more